पोखरा//

आजकल विवाह समारोह केवल संस्कार होइन, देखावटी प्रतिस्पर्धाको केन्द्रजस्तो बन्दै गएको छ। हाम्रो नेपाली हिन्दू विवाह संस्कार, जसले आत्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक गहिराइ बोकेको छ — आज पश्चिमी शैलीको अनुकरणले धमिलो बन्दै गएको छ।

हामी किन सधैं अरूको नक्कल गर्न तम्सन्छौं? “वाइट गाउन”, “रिंग एक्सचेञ्ज”, “ब्राइडल शावर”, “ब्याचलर पार्टी” जस्ता पश्चिमी चलनहरूले हाम्रो परम्परागत मन्त्र, पूजा, व्रत, सातपदी, कन्यादानजस्ता गहन विधिहरूलाई विस्थापित गर्दै लगेको छ। यस्तो परिवर्तन केवल शैलीको होइन् — संस्कार, भाव, र मूल्यको पनि ह्रास हो।

नेपाली विवाह परम्पराले दम्पतीलाई केवल पति–पत्नीको बन्धनमा होइन, धर्म, कर्म र सहयात्राको व्रतमा बाँध्दछ। तर, आजकल विवाह महँगो होटल, डिजे, ड्रोन फोटोशूट र भड्किलो सजावटको प्रदर्शनमा सीमित हुँदैछ। साँचो प्रेमभन्दा पनि फोटोको “लाइक” र “फेसबुक स्टोरी” प्राथमिक बन्न थालेको छ।

हामी स्वीकार गर्छौं — परम्परागत विवाह संस्कारमा केही नकारात्मक पक्षहरू पनि देखिए, जस्तै दाइजो प्रथा (dowry system) वा महिलालाई दोस्रो दर्जाको व्यवहार गर्ने सोच। तर सबैले बुझ्नुपर्छ — यी प्रथाहरू हाम्रो मूल वैदिक र ऋषिमुनिहरूद्वारा निर्देशित विवाह संस्कारमा थिएनन्। यी त समाजले पछिपछि अपनाएका विकृतिहरू हुन्। दाइजो प्रथा र यस्ता अन्य कुप्रथाहरू पूर्ण रूपमा हटाइनुपर्छ, तर त्यसको अर्थ यो होइन कि हामी हाम्रो पूरै परम्परा नै त्यागेर विदेशी शैली अंगाल्नुपर्छ।

हाम्रो संस्कारमा पूजा छ, मन्त्र छ, परम्परा छ, सामाजिक जिम्मेवारी छ — जुन आजका युवाले बुझ्न जरुरी छ। विवाह कुनै “इभेन्ट” होइन, यो दुई आत्माको, दुई कुलको, र दुई संस्कारको मिलन हो। यसमा आडम्बर होइन, आध्यात्मिकता छ। विवाहलाई पैसा देखाउने थलो होइन, संस्कृति बाँचाउने मञ्च बनाऔं।

विवाह संस्कारमा “अग्निदेवता” साक्षी हुन्छन्। जब वर–वधूले सातपदी वा मन्त्रहरू उच्चारण गर्दै विवाह बन्धनमा बाँधिन्छन्, त्यो केवल सामाजिक अनुबन्ध होइन — देवताको अगाडि गरिएको वाचा हो। त्यसैले, विवाहको समय–अवधिमा मासु, मदिरा, र छाला (leather) बाट बनेका वस्तुहरू प्रयोग गर्नु केवल अपवित्र मात्र होइन — देवी–देवताको अपमान गर्ने हो। तपाईं खुशी जीवनको सुरुवात गर्न खोज्दै हुनुहुन्छ, तर अग्निदेवको अपमान गरेर सुरु गर्नु कत्तिको उचित हो?

अर्कोतर्फ, विवाह “लगन” अनुसार १२:३० बजे हुनुपर्ने थियो भने, त्यसलाई ख्यालै नगरी १:३० बजे वा झनै ढिलो गर्दै गर्दा हामी कुन संस्कार पालना गरिरहेका छौं? के यस्ता कुराहरूले हाम्रो विवाह सफल, सन्तुलित र शुभ बनाउँछ?

पश्चिमी शैलीलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नु आवश्यक छैन — तर अन्धानुकरणले हाम्रो मौलिक मूल्य र पहिचान मेटिदै जान्छ। हामी आधुनिक हुन सक्छौं, तर आफ्नै जरा काटेर होइन।

हामी आफैं परिवर्तन भएर, आफ्नै संस्कृति र विवाह संस्कारलाई सम्मान गरेर आधुनिकता र परम्पराको सन्तुलन कायम गर्न सक्छौं।

यो प्रश्न केवल युवाहरूको लागि होइन — अभिभावक, समाज र राज्यको लागि पनि हो।

हामीले अब सोच्नैपर्छ —
के हामी विवाह गरिरहेका छौं कि ‘प्रदर्शन’ गर्दैछौं?
के हामी परिवर्तन गरिरहेका छौं कि आफूलाई हराउँदैछौं?
के हामी शुभविवाह गर्दैछौं कि अग्निदेवतालाई अपमान गर्दै?